Ara
  • Hasan Ardic

IMF, SDR


IMF, SDR (Special Drawing Rights)


Son günlerde gündemde yer alan, IMF tarafından üye ülkelere gönderilen SDR (Special Drawing Rights-Özel Çekim Hakları) çerçevesinde Türkiye’ye de USD 6,4 milyar geldi.


Bu ve bununla ilişkili olarak IMF, SDR vb konuları hatırlamakta yarar var. 2020 Aralık 9 tarihinde yazdığım yazımı, biraz özetleyerek aşağıda tekrar hatırlatma amaçlı sunuyorum.


IMF (International Monetary Fund)

nedir, ne değildir…


Muhtemelen kısa bir süre sonra, IMF ekonomi gündemimizde epey yer alacak… Konuyla ilgili çalışmalar yapanları hariç tutarak, ilgilenenlere Türkiye-IMF ilişkilerinin yakın geçmişi hakkında bu yazıyı hazırladım.

IMF’in kuruluş amacı; ülkelerin karşılaştıkları geçici ödemeler dengelerindeki krizleri gidermek, ödemeler dengesindeki krizden kaynaklanan ithalat kısıtlamalarına çözüm getirerek dünya ticaretinin daralmasına engel olmaktır.

IMF bu amaç doğrultusunda 1944 yılı Temmuz ayında, ABD New Hampshire eyaletindeki Bretton Woods kentinde kurulmuştur. IMF’in bugün 189 üyesi bulunmaktadır. Türkiye, 1947 yılında IMF’e üye olmuştur.

Uluslararası ticaret artışının dünya refahını artıracağını ileri süren, kapitalist sistemin temel önerilerinden olan bu anlayış / kuram çerçevesinde çalışan üç önemli uluslararası kuruluş vardır.

  • IMF, (International Monetary Fund/Uluslararası Para Fonu)

  • WB, (World Bank / Dünya Bankası)

  • WTO, (World Trade Organization / Dünya Ticaret Örgütü)

IMF'nin kaynakları;

Üye ülkelerin kota yükümlülüklerini IMF’e taahhüt etmesi ve belirli bir miktarını da fona yatırması ile oluşur. Kota, sermayeye katılım payı olarak da tanımlanabilir. Kota; Dolar, Euro, Yuan, Yen ve Pound Sterlin’in belirli ağırlıklarda oluşturduğu bir sepette toplanır.

Bu kotalar toplamı SDR (Special Drawing Rights / Özel Çekme Hakları) olarak ifade edilir.

IMF kotalar toplamı 477 milyar SDR’dır. 1 SDR yaklaşık 1,385 Dolarda eşit olduğunda kotalar toplamının karşılığı 661 milyar$ ve Türkiye’nin payı da 4.658,6 SDR karşılığı; $6,455,6 milyon

Özetle IMF’in temel kaynağı kotalardır, ki maliyetsiz olan bu sistem IMF’e hareket esnekliği sağlamaktadır. IMF, sadece üye ülkelere borçlanmak suretiyle kendi kaynakları yetmediğinde bu şekilde bir karşılama yapar.

Yani; IMF, piyasalardan borç almaz. Son olarak IMF, bir borçlanma fonu kurmuştur, Türkiye de bu fona 5 milyar $ taahhütte bulunmuştur. IMF Türkiye’den, Türkiye’nin bu taahhüdü karşılığı katkıyı almamıştır. Türkiye’nin kotasının sağladığı oy gücü %0,95 karşılaştırma yapabilmek için belirtelim, en büyük oy gücü oranı da ABD’nin olup, oy gücü %16,52 dir. Rezerv tahsislerinde SDR miktarı ülkelerin oy gücüne göre belirlenir.

IMF’in temel fonksiyonları;

  • Global ekonomiyi ve devletlerin ekonomilerini takip etmek,

  • Ödemeler dengesinde zorluklar yaşayan ülkelere kredi vermek,

  • Üye devletlere pratik destekler vermektir.

IMF’in hedefleri;

  • Uluslararası parasal işbirliğini artırmak,

  • Mali istikrarı güvence altına almak,

  • Uluslararası ticareti kolaylaştırmak,

  • Yüksek istihdam oranlarını ve sürdürülebilir ekonomik büyümeyi desteklemek,

  • Dünya genelinde yoksulluğu azaltmaktır.

IMF’den borç alma uygulaması;

Bir üye ülke, bir ödemeler dengesi ihtiyacına sahipse (fiili veya potansiyel) , yani ileriye yönelik yeterli bir rezerv tamponunu muhafaza ederken net uluslararası ödemelerini karşılamak için uygun koşullarda yeterli finansman bulamıyorsa, IMF’den mali yardım talep edebilir.

IMF’den alınan borç, bir ülkenin ödemeler dengesini düzeltmek ve güçlü ekonomik büyüme için gerekli koşulları yeniden tesis etmek için yapmak zorunda olduğu reform ve politikalara uyumu kolaylaştıran bir tampon görevi görür.

Yani; IMF, durup dururken, kendiliğinden hiçbir üye ülkeye borç vermez. Birçok ülke halkı IMF’i ülkelerini borçlandıran, bu kredilendirmeye karşılık halka acı reçeteler uygulayan zalim bir kurum gibi algılamaktadır.

Oysa bu, asla böyle değildir. Üye ülke olmak sıfatıyla IMF’e, IMF'den kredi / borç almak üzere başvurursanız, o zaman bu kredinin teminatları, faizi, geri ödeme koşulları, geri ödeme işlemi tamamlanıncaya kadar geçecek süre içinde borcun faiziyle beraber geri ödenebilmesini olanaklı kılacak ekonomik önlemler hakkında borç alanla borç verenin anlaşması gerekir kuralı çalışır. IMF, Birleşmiş Milletlerin uzman kurumlarından biridir. Çoğu zaman ülkelerin iç siyasette bahsettikleri gibi bir yapı değildir.

IMF kredilerinin faizle olan ilişkisi bazen sıfır faizli borç verme şeklinde de olabilmektedir. İmtiyazlı üye ülkelere bu uygulama zaman içinde, koşullu olarak yapılabilmektedir. Konu harici olanlar, genellikle IMF ile WB’ı karıştırırlar.

WB (World Bank / Dünya Bankası) dünyadaki yoksullukla mücadele etmek amaçlı olarak belirli projeler için gelişmekte olan ülkelere borç vermektedir. IMF bu tür projelere borç vermez. IMF tarafından sunulan kredilerin doğallıkla birçok şartı bulunur.

Genellikle ciddi borcu olan ülkeler için “kurtarma” adı altında verilen kredilerin asıl işlevi, uluslararası ticareti istikrarlı hale getirmek, dünya ticaret hacminin daralmasına izin vermemektir.

IMF'den borç alan ülkeler, sonrasında bu krediyi bazen ağır faiz oranları ile geri ödemek zorundadırlar. Bu genel bir yaklaşımdır. Ancak halk arasında bilinen şekil de budur ve bu nedenle de IMF zaman zaman iç siyasete sıkça konu olur. Oysa doğal olarak bu bir kredilendirmedir ve her kredilendirme kendi içinde özel koşullara sahiptir.

Yakın geçmişte Pakistan, Yunanistan, Ukrayna, Arjantin, Uruguay gibi ülkeler bu kurtarma operasyonlarında IMF’den kredi alan ülkeler olmuşlar ve yüksek oranlı faizlerle karşılaşmışlardır.

IMF Başkanı Georgieva, küresel ekonomilerin bu yıl %4,4 daralmasının beklendiğini hatırlatarak, gelecek 5 yıl içindeki üretim kayıplarının $ 28 trilyon olabileceğini ifade etmiştir. Tabii bu arada CoVid-19 pandemisi için bulunacak tıbbi çözümler bu karamsar tabloyu değiştirecektir. Georgieva, IMF’in 81 ülkeye finansman sağladığını, en yoksul üye ülkeler için borç servisinde uzatmaya gidildiğini, imtiyazlı sıfır faizli kredileri desteklemek için ek $21 milyar rezerve edildiğini de son toplantısında açıklamıştır.

Tekrarlamak gerekirse, IMF, BM’e (Birleşmiş Milletler) bağlı, kredilendirme konusunda uzman, WB ve WTO gibi bir kurumdur. Sadece üye ülkelere borç veren yapısı içinde zaten bu borç vermenin şekil ve kuralları, mali disiplin içinde belirlenmiştir.

Bununla beraber, Stand-by sözleşmelerinin şartlarının oldukça ağır olduğunu da yeri gelmişken belirtmekte yarar var. Borç alan ülkenin enerji fiyatlamasından istihdamına, faiz oranlarından cari açık değerlerine ve daha birçok ekonomi konularına müdahil olan IMF koşulları, tabii ki yanlış olmamakla beraber, hakikaten ağır koşullardır. IMF’i bu şekilde tanımak ekonomi bağlamında doğrudur. Ancak kredi sözleşmeleri koşulları genelde ağır şartlarla düzenlenir.

Türkiye, 1961-2005 yılları arasında 19 Stand-by anlaşması yaparak tahsis olunan $ 56.942 mio’nun $ 49.557 (mio) kısmını kullanmıştır. Türkiye-IMF ekonomik ilişkilerinde 1980 yılına kadar kullanılan krediler düşük kabul edilebilir mertebede olmuştur. Ancak pek bilinen tanımlamaları ile “70 cent’e muhtaç olmak” durumu ve “24 Ocak Kararları” IMF kredi (Stand-by) desteğini kullanmayı zorunlu kılmıştır.

Özetle;

  • SDR (Special Drawing Rights) IMF yapısındaki kota sistemidir.

  • Bunu, IMF içinde yer alan ülkelerin sermaye katılım payı olarak tanımlamak olanaklıdır.

  • SDR, kur sepetinde yer alan para birimlerinin üye ülkelerin katılım güçlerine göre özel hesaplama yöntemleriyle belirlenen, kâr payı karşılığı olarak da düşünülebilinir.

  • SDR bir borçlanma, kredilendirme değildir.

  • Kullanılan SDR, IMF’e geri ödenmez.

Son hafta içinde Türkiye’ye IMF tarafından SDR olarak gönderilen 6,4 milyar ABD bu kapsamdaki bir gönderidir. Bu şekilde değerlendirilmesi daha doğrudur. Ayrıca IMF ve Bretton Woods çalışmaları hakkında, WB ve WTO için yazımda yer alan satırlar bilgi iletimi bakımından önemsediklerim arasındadır.

Hasan R. ARDIÇ

İstanbul, Ağustos’21, 25


10 görüntüleme0 yorum

Son Paylaşımlar

Hepsini Gör

PPK 18.11.2021 Kararlarına İlişkin Ekonomi Yorumları

TCMB PPK 18 Kasım 2021 tarihli kararlarına ilişkin iktisat teorisine bağlı kalarak yapılabilecek, akademik değeri olan bir yorumlama olanağı yoktur. Alınan kararlar ve yapılan açıklamalar, İktisat Teo

Şöyle bir, duruma bakalım...

Son birkaç aydır hayatın içinde bizde değişen bir şey yok gibi… CoVid-19’ dan başlayalım… CoVid-19, CoVid-21 (!) oldu… Bu gidişle devam da edecek… Temmuz ayında belirtildiği gibi, vaka ve kayıp sayıla